2026 Nobel Fizik Ödülü’ne, Antarktika’da ABD’nin Amundsen-Scott Güney Kutbu İstasyonu yakınında bulunan IceCube Nötrino Gözlemevi’nde yaptığı belirleyici katkılar ve astrofiziksel kökenli yüksek enerjili nötrinoların keşfi dolayısıyla Francis Halzen layık görüldü.
İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi’nde düzenlenen basın toplantısında, 2026 Nobel Fizik Ödülü’nün sahibi açıklandı.
Halzen, Antarktika’daki IceCube Nötrino Gözlemevi’nin geliştirilmesi ve işletilmesindeki öncü rolü ile astrofiziksel kaynaklardan gelen, elektrik yükü bulunmayan ve maddeyle çok zayıf etkileşen parçacık olarak bilinen yüksek enerjili nötrinoların keşfine yaptığı katkılar dolayısıyla ödüle layık görüldü.
Antarktika’daki yaklaşık 1 kilometreküplük buz kütlesinin içine yerleştirilen algılayıcılardan oluşan IceCube Nötrino Gözlemevi, uzaydan Dünya’ya ulaşan nötrinoları tespit ediyor.
Nötrinolar buzun içinden geçerken nadiren buzla etkileşime giriyor ve bu etkileşim sonucunda ortaya çıkan ışık algılayıcılar tarafından kaydediliyor.
Işığın izlediği yolun belirlenmesiyle nötrinonun hangi yönden geldiği hesaplanabiliyor ve böylece nötrinoların kaynağı olan uzak kozmik olaylar hakkında bilgi edinilebiliyor.
Vücudumuzdan fark ettirmeden geçen “hayalet parçacıklar”
İsveç Kraliyet Bilimler Akademisinden yapılan açıklamada, Francis Halzen’in öncülük ettiği çalışmanın evreni anlama biçiminde “yeni bir astronomi türünün yolunu açtığı” vurgulandı.
Açıklamada, evrenin her yerinde bulunan ancak maddeyle neredeyse hiç temas etmeyen nötrinoların, Dünya’nın ve insan bedeninin içinden hiçbir şekilde fark edilmeden geçip gittiği belirtildi.
Bu parçacıkların son derece nadir de olsa bir atom çekirdeğiyle çarpıştığında ortaya ufak bir ışık parıltısı çıkardığı, Antarktika’nın derinliklerindeki berrak ve sarsıntısız buzul kütlesinin de bu ışık izlerini yakalamak için kusursuz bir ortam sunduğu kaydedildi.
Evrende, Dünya’daki laboratuvarlarda üretilebilen enerjinin 1 milyon katından daha güçlü parçacıklar fırlatan “doğal hızlandırıcılar” bulunduğu aktarılan açıklamada, diğer parçacıkların aksine nötrinoların uzaydaki toz bulutları veya manyetik engellere takılmadan, yönünü ve enerjisini kaybetmeden Dünya’ya ulaştığı ifade edildi.
IceCube sayesinde bu gizemli parçacıkların yakalanmasının bilim insanlarına evrenin en ücra köşelerindeki süreçleri ve henüz keşfedilmemiş kozmik olayları aydınlatma fırsatı sunduğu bildirildi.
Halzen kimdir?
Belçika’da 1944’te doğan Francis Halzen, Wisconsin-Madison Üniversitesinde parçacık fiziği, astrofizik ve kozmoloji alanlarında çalışmalar yürütüyor.
Halzen, Belçika’daki Leuven Üniversitesinden 1966’da yüksek lisans, 1969’da doktora derecesini aldı. 1972’den bu yana Wisconsin-Madison Üniversitesinde görev yapan Halzen, IceCube Nötrino Gözlemevi’nin baş araştırmacısı olarak çalışmalarını sürdürüyor.
Halzen, 1987’de IceCube’un öncülü kabul edilen Güney Kutbu’ndaki AMANDA nötrino teleskobu üzerinde çalışmaya başladı. Bu çalışmalar daha sonra IceCube’un kurulmasına uzanan sürecin temelini oluşturdu.
Nobel Ödülleri hakkında
İsveçli Alfred Nobel’in vasiyeti üzerine ölümünden sonra, 29 Haziran 1900’de kurulan Nobel Vakfının insanlığa hizmette bulunanlara verdiği ödüller, dünyada en saygın ödüller olarak kabul ediliyor.
Nobel Ödülleri, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, İsveç Akademisi, Karolinska Enstitüsü ve Norveç Nobel Komitesi tarafından fizik, kimya, edebiyat, barış ve tıp olmak üzere 5 dalda en başarılı kabul edilen kişiler veya kuruluşlara veriliyor.
Bunlara ek olarak Nobel Ekonomi Ödülü, 1968’de İsveç Merkez Bankasının Alfred Nobel’in anısına ekonomi dalında da ödül verilmesini kararlaştırmasıyla ilk kez 1969’da verildi.
Nobel Ödülleri, her yıl Alfred Nobel’in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık’ta düzenlenen törenle sahiplerine teslim ediliyor.
Öte yandan ödüllerin 1901’deki başlangıcından bu yana verilmediği birkaç yıl oldu. Toplamda 49 defa yapılan ödüllerin verilmediği durumların çoğu Birinci ve İkinci Dünya Savaşları sırasında gerçekleşti. Ödül törenleri, Kovid-19 salgını nedeniyle 2020 ve 2021’de de yapılamamıştı.
